Glucocorticoid là nhóm thuốc chống viêm và ức chế miễn dịch, được sử dụng rộng rãi trong điều trị nhiều bệnh lý như viêm khớp, hen suyễn, dị ứng và các bệnh tự miễn. Tuy nhiên, nếu sử dụng glucocorticoid trong thời gian dài hoặc không đúng cách, thuốc có thể gây ra nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe. Hãy cùng tìm hiểu thêm về các tác dụng phụ không mong muốn của glucocorticoid trong bài viết sau đây.
Glucocorticoid là gì?
Glucocorticoid là nhóm thuốc có tác dụng chống viêm mạnh và hỗ trợ điều chỉnh hệ miễn dịch, giúp điều trị nhiều loại bệnh. Cơ thể chúng ta cũng sản xuất glucocorticoid tự nhiên, các hormone này đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh cách cơ thể sử dụng đường và chất béo cũng như kiểm soát phản ứng viêm. Tuy nhiên, khi lượng glucocorticoid tự nhiên không đủ, các thuốc glucocorticoid nhân tạo có thể hỗ trợ.
Trong các bệnh tự miễn, cơ thể kích hoạt phản ứng viêm một cách bất thường, khiến hệ miễn dịch tấn công nhầm các tế bào và mô khỏe mạnh như thể chúng là tác nhân gây bệnh. Glucocorticoid giúp giảm sự sản sinh các chất gây viêm và điều chỉnh hoạt động của các tế bào bạch cầu để giảm bớt phản ứng miễn dịch.
Các tác dụng phụ của glucocorticoid
Sử dụng glucocorticoid kéo dài hoặc liều cao có thể dẫn đến nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng. Dưới đây là những tác dụng phụ cần lưu ý khi dùng glucocorticoid:
Gây loãng xương: Glucocorticoid có thể gây loãng xương, đặc biệt ở người cao tuổi và phụ nữ sau mãn kinh, do tăng quá trình hủy xương và giảm tái tạo xương. Thuốc còn làm giảm hấp thu canxi ở ruột và tăng thải canxi qua nước tiểu, dẫn đến nguy cơ gãy xương cao. Để phòng ngừa, bệnh nhân có thể được kê đơn bổ sung thuốc như alendronat (thuộc nhóm biphosphat), tuy nhiên cần chú ý cách dùng để tránh kích ứng thực quản.
Ức chế trục dưới đồi – tuyến yên – thượng thận (HPA): Sử dụng glucocorticoid kéo dài, đặc biệt là loại có tác dụng dài như dexamethason, có thể làm suy giảm chức năng trục HPA, làm giảm hormone tuyến thượng thận và gây nguy cơ suy thượng thận khi ngừng thuốc. Để hạn chế nguy cơ này, thường dùng glucocorticoid một lần vào buổi sáng để giảm tác động lên trục HPA. Đối với các liệu trình dài, cần giảm liều dần để tránh suy thượng thận cấp khi ngừng thuốc.
Thừa glucocorticoid và hội chứng Cushing do thuốc: Dùng glucocorticoid kéo dài có thể gây hội chứng Cushing, với triệu chứng như mặt tròn, béo phì, rối loạn nội tiết và phù do ứ natri. Trong trường hợp này, nồng độ ACTH sẽ giảm do tác động của glucocorticoid. Khi gặp các triệu chứng trên, cần giảm liều từ từ và không ngừng thuốc đột ngột. Nếu bệnh tái phát, có thể sử dụng thuốc thay thế để điều trị triệu chứng.
Loét dạ dày – tá tràng: Glucocorticoid có thể làm tăng nguy cơ loét dạ dày – tá tràng, đặc biệt ở người lớn tuổi, và thậm chí gây thủng dạ dày khi dùng thuốc kéo dài hoặc liều cao. Để giảm nguy cơ này, bệnh nhân có thể dùng thuốc trung hòa acid dạ dày, nhưng không uống cùng lúc với glucocorticoid. Trong trường hợp cần, các thuốc kháng thụ thể H2 như famotidin hoặc ranitidin có thể được sử dụng để bảo vệ dạ dày.
Chậm phát triển ở trẻ em: Ở trẻ em, glucocorticoid có thể gây chậm lớn khi dùng liều cao (trên 45mg/m²/ngày) do ức chế hormone tăng trưởng và cản trở tạo xương. Thuốc cũng có thể làm chậm phát triển sinh dục ở tuổi dậy thì. Vì vậy, nên ưu tiên dùng các chế phẩm như hydrocortison hoặc prednisolon ở liều thấp và ngắn hạn khi bắt buộc phải dùng ở trẻ.
Tác dụng phụ của glucocorticoid tại chỗ: Các loại glucocorticoid dạng bôi, nhỏ mắt hoặc mũi có thể gây teo da, viêm da, mụn trứng cá, hoặc nhiễm khuẩn và nấm. Đặc biệt, glucocorticoid nhỏ mắt có thể gây đục thủy tinh thể hoặc tăng nhãn áp, do đó không nên dùng khi có nhiễm virus hoặc nấm.
Cách phòng ngừa tác dụng phụ của glucocorticoid
Để hạn chế các tác dụng phụ của glucocorticoid, người bệnh cần tuân thủ một số nguyên tắc quan trọng sau:
- Chỉ sử dụng glucocorticoid khi thực sự cần thiết.
- Thường xuyên theo dõi và phát hiện sớm các dấu hiệu của tác dụng phụ.
- Dùng đúng liều theo chỉ định của bác sĩ, không tự ý tăng liều lượng.
- Khi ngưng thuốc, giảm liều từ từ theo hướng dẫn của bác sĩ để tránh suy tuyến thượng thận.
- Kiểm tra định kỳ huyết áp và đường huyết.
- Theo dõi mật độ xương, bổ sung dinh dưỡng cần thiết để duy trì sức khỏe xương.
Hy vọng các thông tin trên giúp độc giả hiểu thêm về những tác dụng phụ của glucocorticoid. Khi gặp các biến chứng, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử lý kịp thời, tránh ảnh hưởng xấu đến sức khỏe.
